کم شدن شیر مادر نگرانی رایجی در دوران شیردهی است، اما همیشه دلیل آن یک خوراکی خاص نیست. در واقع، تولید شیر بیشتر بر اساس اصل عرضه و تقاضا عمل می‌کند؛ یعنی هرچه پستان به‌طور مؤثرتر و مکررتر تخلیه شود، بدن پیام بیشتری برای تولید شیر دریافت می‌کند. عواملی مانند فاصله زیاد بین شیردهی‌ها، گرفتن نامناسب سینه توسط نوزاد، استفاده زودهنگام و مکرر از شیر خشک، بیماری، استرس یا برخی داروها می‌توانند در کاهش تولید شیر نقش داشته باشند.
برخلاف بسیاری از باورهای رایج، بیشتر مادران لازم نیست گروه‌های غذایی خاصی را حذف کنند. در دوران شیردهی معمولاً نیازی به پرهیز از غذاهای مشخص وجود ندارد و یک رژیم متنوع و متعادل توصیه می‌شود.
آیا واقعاً بعضی غذاها شیر مادر را کم می‌کنند؟
در فضای مجازی فهرست‌های بلندی از «غذاهای کاهش‌دهنده شیر مادر» دیده می‌شود، اما شواهد علمی برای بسیاری از این ادعاها قوی نیست.
مادران شیرده معمولاً نیازی ندارند از غذاهای خاصی اجتناب کنند و بهتر است رژیمی سالم و متنوع داشته باشند. بنابراین نسبت دادن کاهش شیر به یک خوراکی خاص، بدون بررسی عوامل مهم‌تر، ممکن است گمراه‌کننده باشد.
در عمل، عواملی مانند دفعات شیردهی، نحوه گرفتن پستان، تخلیه مؤثر شیر و شرایط جسمی مادر اهمیت بیشتری دارند.
چه چیزهایی شیر مادر را کم می‌کند؟
مهم‌ترین عوامل را می‌توان در سه گروه بررسی کرد:
- عادت‌های مربوط به شیردهی
- سبک زندگی و تغذیه
- مشکلات پزشکی مادر یا نوزاد
۱. فاصله زیاد بین شیردهی‌ها
یکی از مهم‌ترین عواملی که می‌تواند شیر را کاهش دهد، کم شدن دفعات تخلیه پستان است.
تولید شیر بر اساس عرضه و تقاضا انجام می‌شود. اگر نوزاد کمتر شیر بخورد یا پستان برای مدت طولانی پر بماند، بدن ممکن است به‌تدریج تولید شیر را کاهش دهد.
شیردهی مکرر، به‌ویژه در هفته‌های ابتدایی، برای ساخت و حفظ تولید شیر اهمیت دارد. نوزادان تازه‌متولدشده حتی ممکن است هر ۱ تا ۳ ساعت نیاز به شیر خوردن داشته باشند.
۲. شیردهی بر اساس ساعت به جای نیاز نوزاد
اگر مادر منتظر زمان مشخصی بماند و علائم گرسنگی نوزاد را نادیده بگیرد، ممکن است دفعات تغذیه کمتر شود.
شیردهی بیشتر بر اساس نیاز نوزاد باشد تا برنامه ساعتی سخت‌گیرانه. کمتر شدن دفعات مکیدن می‌تواند پیام تولید شیر را کاهش دهد.
۳. گرفتن نامناسب پستان توسط نوزاد
اگر نوزاد به‌درستی پستان را نگیرد، ممکن است شیر به اندازه کافی تخلیه نشود.
نشانه‌های گرفتن نامناسب پستان می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- درد هنگام شیردهی
- زخم یا ترک نوک سینه
- جدا شدن مکرر نوزاد از پستان
- مکیدن بدون شنیده شدن صدای بلع
- صاف یا بدشکل شدن نوک پستان بعد از شیردهی
گرفتن مناسب پستان و شیردهی مکرر از عوامل اصلی ساخت یک ذخیره مناسب شیر هستند.
۴. استفاده زیاد از شیر خشک در کنار شیردهی
اگر نوزاد مرتباً شیر خشک دریافت کند، ممکن است مدت بیشتری سیر بماند و کمتر پستان را بمکد.
هرچه دفعات مکیدن کمتر شود، تحریک پستان و در نتیجه تولید شیر نیز ممکن است کاهش پیدا کند.
افزودن شیر خشک می‌تواند باعث کاهش دفعات شیردهی و در ادامه کاهش تولید شیر شود.
اگر به دلایل پزشکی لازم است مکمل داده شود، بهتر است درباره حفظ تولید شیر با متخصص شیردهی مشورت کنید.
۵. استفاده زودهنگام و زیاد از پستانک
خود پستانک مستقیماً شیر را «خشک» نمی‌کند، اما اگر باعث شود نوزاد به جای شیر خوردن، مدت زیادی پستانک بمکد، دفعات تحریک پستان کاهش پیدا می‌کند.
تا زمانی که شیردهی به‌خوبی جا نیفتاده، استفاده از پستانک با احتیاط انجام شود.
۶. جدایی طولانی مادر و نوزاد
اگر مادر و نوزاد برای چند ساعت یا مدت طولانی از یکدیگر جدا باشند و در این مدت شیر دوشیده نشود، ممکن است تولید شیر کاهش پیدا کند.
این مسئله می‌تواند در شرایطی مانند:
- بازگشت به محل کار
- بستری شدن مادر
- بستری شدن نوزاد
- تولد نوزاد نارس
رخ دهد.
اگر امکان شیردهی مستقیم وجود ندارد، دوشیدن منظم شیر می‌تواند به حفظ تولید کمک کند.
۷. استرس، اضطراب و خستگی شدید
استرس لزوماً به‌تنهایی تولید شیر را متوقف نمی‌کند، اما می‌تواند بر روند شیردهی اثر بگذارد.
برای مثال ممکن است مادر خسته یا مضطرب:
- وعده‌های شیردهی را عقب بیندازد؛
- کمتر غذا بخورد؛
- کمتر استراحت کند؛
- یا در خروج شیر مشکل بیشتری احساس کند.
استرس، اضطراب و افسردگی را از عواملی می‌داند که ممکن است با مشکلات تولید شیر همراه باشند.
۸. دریافت ناکافی انرژی در رژیم‌های بسیار سخت
شیردهی انرژی‌بر است.
مادران شیرده معمولاً به حدود ۳۳۰ تا ۴۰۰ کیلوکالری انرژی بیشتر در روز نسبت به قبل از بارداری نیاز دارند.
بنابراین رژیم‌های بسیار کم‌کالری، حذف چند گروه غذایی یا کاهش وزن سریع می‌توانند وضعیت تغذیه مادر را نامناسب کنند.
هدف در دوران شیردهی بهتر است کاهش وزن آهسته و متعادل باشد، نه رژیم‌های شدید.
۹. کم‌آبی شدید
نوشیدن آب بیشتر از نیاز بدن لزوماً تولید شیر را افزایش نمی‌دهد، اما کم‌آبی قابل توجه می‌تواند بر سلامت عمومی مادر اثر بگذارد.
بهتر است مادر:
- در طول روز مرتب آب بنوشد؛
- هنگام شیردهی یک لیوان آب در دسترس داشته باشد؛
- به احساس تشنگی توجه کند.
نیازی به نوشیدن افراطی آب برای «زیاد شدن شیر» نیست.
۱۰. مصرف زیاد الکل
مصرف الکل می‌تواند با تولید شیر و فرآیند خروج آن تداخل داشته باشد.
نوشیدن الکل را یکی از عواملی می‌داند که می‌تواند تولید شیر را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل در دوران شیردهی بهتر است توصیه‌های رسمی درباره مصرف الکل رعایت شود.
۱۱. سیگار و نیکوتین
سیگار نیز می‌تواند بر تولید شیر تأثیر منفی داشته باشد.
مصرف دخانیات از عواملی است که ممکن است تولید شیر را کاهش دهد.
علاوه بر این، دود سیگار برای سلامت نوزاد نیز مضر است.
۱۲. برخی داروها
بعضی داروها می‌توانند روی تولید شیر تأثیر بگذارند.
برخی داروها مانند ارگوتامین، دوپامین و پیریدوکسین در دوزهای خاص ممکن است با کاهش تولید شیر مرتبط باشند.
اگر داروی جدیدی شروع کرده‌اید و همزمان کاهش شیر را احساس می‌کنید، دارو را خودسرانه قطع نکنید. با پزشک یا داروساز درباره سازگاری آن با شیردهی صحبت کنید.
۱۳. بیماری‌های هورمونی و متابولیک
گاهی علت کاهش شیر به تغذیه یا عادت‌های روزانه مربوط نیست.
طبق پروتکل‌های Academy of Breastfeeding Medicine، برخی شرایط می‌توانند احتمال تولید ناکافی شیر را افزایش دهند، از جمله:
- اختلال تیروئید
- دیابت
- سندرم تخمدان پلی‌کیستیک
- برخی مشکلات هورمونی
- چاقی یا اضافه‌وزن پیش از بارداری
- باقی ماندن بخشی از جفت پس از زایمان
- برخی مشکلات بافت پستان
در چنین شرایطی ارزیابی پزشکی اهمیت زیادی دارد.
۱۴. سابقه جراحی پستان
عمل‌هایی مانند جراحی کاهش حجم پستان یا برخی جراحی‌های نوک پستان ممکن است به اعصاب یا مجاری شیری آسیب بزنند.
سابقه جراحی پستان، به‌ویژه زمانی که نوک پستان جابه‌جا شده باشد، از عوامل احتمالی کاهش تولید شیر معرفی می‌شود.
۱۵. مشکلات مکیدن نوزاد
گاهی مشکل اصلی از مادر نیست و نوزاد نمی‌تواند شیر را به‌طور مؤثر تخلیه کند.
نمونه‌ها شامل:
- نارس بودن نوزاد
- مکیدن ضعیف
- شکاف لب یا کام
- محدودیت حرکتی زبان
- مشکلات گرفتن پستان
هستند.
آیا قهوه شیر مادر را کم می‌کند؟
شواهد معتبر نشان نمی‌دهند که مقدار معمول قهوه مستقیماً تولید شیر را کاهش دهد.
مصرف کم تا متوسط کافئین، حدود ۳۰۰ میلی‌گرم یا کمتر در روز، معمولاً برای بیشتر نوزادان مشکل ایجاد نمی‌کند. اما مقدار زیاد کافئین ممکن است باعث بی‌قراری یا اختلال خواب نوزاد شود.
بنابراین مسئله اصلی قهوه بیشتر میزان کافئین دریافتی است، نه کاهش قطعی شیر.
آیا نعناع شیر مادر را کم می‌کند؟
در برخی منابع غیررسمی گفته می‌شود مصرف زیاد نعناع یا فرآورده‌های غلیظ آن ممکن است تولید شیر را کاهش دهد، اما شواهد انسانی قوی و قابل اتکایی برای مصرف معمول غذایی وجود ندارد.
بنابراین مصرف مقدار معمول نعناع در غذا یا نوشیدنی معمولاً دلیل کافی برای کاهش شیر محسوب نمی‌شود.
اگر بعد از مصرف مقدار زیاد یا فرآورده غلیظ یک گیاه متوجه افت واضح شیر شده‌اید، می‌توانید مصرف آن را متوقف کنید و روند تولید شیر را بررسی کنید.
آیا مریم‌گلی شیر مادر را کم می‌کند؟
مریم‌گلی نیز در منابع سنتی گاهی برای کاهش شیر معرفی می‌شود، اما شواهد بالینی قوی درباره اثر آن محدود است.
مصرف معمول آن در غذا با مصرف مقدار زیاد، عصاره یا مکمل یکسان نیست.
بهتر است در دوران شیردهی درباره مصرف مکمل‌های گیاهی غلیظ با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
آیا جعفری شیر مادر را کم می‌کند؟
مصرف جعفری در مقدار غذایی معمول معمولاً دلیلی برای نگرانی نیست.
بسیاری از فهرست‌های اینترنتی، جعفری و برخی گیاهان دیگر را بدون شواهد کافی در دسته «خشک‌کننده شیر» قرار می‌دهند.
بهتر است به جای حذف بی‌دلیل مواد غذایی، ابتدا عوامل شناخته‌شده‌تر کاهش تولید شیر بررسی شوند.
آیا رژیم لاغری شیر را کم می‌کند؟
یک رژیم متعادل و کاهش وزن تدریجی معمولاً با رژیم بسیار محدود متفاوت است.
مشکل زمانی ایجاد می‌شود که مادر:
- کالری بسیار کمی دریافت کند؛
- وعده‌های غذایی را حذف کند؛
- چند گروه غذایی را کنار بگذارد؛
- یا وزن را خیلی سریع کاهش دهد.
از آنجا که بدن در دوران شیردهی به انرژی بیشتری نیاز دارد، رژیم‌های سخت بهتر است بدون نظر متخصص انجام نشوند.
از کجا بفهمیم واقعاً شیر کم شده است؟
احساس نرم شدن پستان یا کوتاه‌تر شدن زمان شیردهی لزوماً به معنی کم شدن شیر نیست.
با گذشت زمان، بدن مادر بهتر با نیاز نوزاد هماهنگ می‌شود و ممکن است پستان کمتر احساس پرشدگی داشته باشد.
نشانه‌های مهم‌تر دریافت شیر کافی عبارت‌اند از:
- شنیدن صدای بلع هنگام شیر خوردن
- مکیدن ریتمیک و مؤثر
- تعداد مناسب پوشک خیس
- روند مناسب افزایش وزن
- رضایت نسبی نوزاد پس از بسیاری از وعده‌ها
در صورت نگرانی، وضعیت گرفتن پستان و روند وزن‌گیری نوزاد توسط متخصص بررسی شود.
بیشتر بخوانید: فکر می‌کنید شیرتان کم است؟ این نشانه‌ها می‌گویند نوزاد واقعاً سیر می‌شود یا نه
چه چیزهایی شیر مادر را بیشتر می‌کند؟
مؤثرترین راه معمولاً افزایش تحریک و تخلیه پستان است، نه خوردن یک خوراکی خاص.
برای افزایش تولید شیر:
- نوزاد بیشتر و بر اساس نیاز شیر بخورد؛
- هر دو پستان پیشنهاد شوند؛
- تماس پوست با پوست افزایش یابد؛
- در صورت جدایی، شیر به‌طور منظم دوشیده شود؛
- گرفتن پستان بررسی شود.
آیا غذاهای شیرافزا واقعاً مؤثرند؟
خوراکی‌هایی مانند جو دوسر، رازیانه، شنبلیله و برخی دمنوش‌ها اغلب به‌عنوان «شیرافزا» معرفی می‌شوند، اما شواهد درباره بسیاری از آنها محدود یا متناقض است.
اگر تولید شیر واقعاً کم است، بررسی علت اصلی اهمیت بیشتری از مصرف خوراکی یا مکمل خاص دارد.
حتی مکمل‌های گیاهی نیز می‌توانند عوارض یا تداخل دارویی داشته باشند و بهتر است خودسرانه مصرف نشوند.
یک برنامه ساده برای کمک به حفظ تولید شیر
اگر احساس می‌کنید شیرتان کمتر شده و نوزاد مشکل پزشکی ندارد، می‌توانید با نظر متخصص روی این موارد تمرکز کنید:
- شیردهی مکرر و بر اساس علائم گرسنگی نوزاد
- بررسی گرفتن صحیح پستان
- ارائه هر دو پستان در وعده‌ها
- تماس پوست با پوست
- دوشیدن شیر در زمان جدایی از نوزاد
- دریافت غذای کافی و متنوع
- نوشیدن مایعات بر اساس تشنگی
- استراحت تا حد امکان
چه زمانی کاهش شیر نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
اگر یکی از موارد زیر وجود دارد، بهتر است سریع‌تر با متخصص اطفال، پزشک یا مشاور شیردهی صحبت کنید:
- نوزاد وزن کافی نمی‌گیرد.
- تعداد پوشک خیس کاهش یافته است.
- نوزاد بسیار خواب‌آلود یا بی‌حال است.
- مکیدن ضعیف است.
- هنگام شیردهی درد شدید دارید.
- شیر به‌طور ناگهانی و واضح کاهش یافته است.
- بیماری تیروئید، دیابت یا مشکل هورمونی دارید.
- سابقه جراحی پستان دارید.
- داروی جدیدی شروع کرده‌اید.
در صورت نگرانی درباره مقدار شیری که نوزاد دریافت می‌کند، بهتر است کمک تخصصی زودهنگام دریافت شود.
نتیجه‌گیری
اگر می‌پرسید چه چیزهایی شیر مادر را کم می‌کند؟ بهتر است ابتدا سراغ عوامل مهم‌تر از غذا بروید. فاصله زیاد بین شیردهی‌ها، گرفتن نامناسب پستان، مصرف مکرر شیر خشک به جای وعده شیردهی، جدایی طولانی از نوزاد، برخی داروها، سیگار، الکل و بعضی مشکلات پزشکی می‌توانند در کاهش تولید شیر نقش داشته باشند.
در مقابل، شواهد محکمی وجود ندارد که بیشتر غذاهای معمول به‌تنهایی شیر را کم کنند. CDC نیز توصیه می‌کند مادران شیرده در حالت عادی رژیمی سالم و متنوع داشته باشند و بی‌دلیل گروه‌های غذایی را حذف نکنند.
اگر کاهش شیر با وزن‌گیری نامناسب نوزاد، کم شدن پوشک خیس یا مشکل در مکیدن همراه است، بهتر است به جای امتحان کردن رژیم‌ها و دمنوش‌های مختلف، گرفتن پستان، دفعات شیردهی و سلامت مادر و نوزاد توسط متخصص بررسی شود.
