سوزش سر دل در بارداری یکی از مشکلات شایع گوارشی است که ممکن است از هفتههای ابتدایی شروع شود یا در ماههای پایانی شدت بگیرد. این حالت معمولاً بهصورت احساس سوزش پشت جناغ سینه، ترش کردن، برگشت اسید به دهان و سنگینی معده ظاهر میشود. باوجود نام آن، سوزش سر دل معمولاً ارتباطی با قلب ندارد و در بیشتر موارد نتیجه برگشت اسید معده به مری است.
افزایش هورمون پروژسترون، کند شدن هضم غذا و فشار رحم در حال رشد بر معده، از مهمترین علتهای این مشکل هستند. سوزش معده در دوران بارداری اغلب خطرناک نیست، اما گاهی علائم شدید یا غیرمعمول آن باید توسط پزشک بررسی شود. در ادامه توضیح میدهیم سوزش سر دل در بارداری نشانه چیست، چه زمانی طبیعی است و چگونه میتوان آن را بهصورت ایمن کنترل کرد.
سوزش سر دل در بارداری نشانه چیست؟
سوزش سر دل در بارداری معمولاً نشانه رفلاکس اسید معده است. در این وضعیت، بخشی از اسید و محتویات معده به سمت مری برمیگردد و با تحریک دیواره مری، احساس سوزش در قفسه سینه یا گلو ایجاد میکند.
تغییرات هورمونی بارداری باعث شل شدن دریچه میان مری و معده میشوند. در ماههای بعد نیز بزرگ شدن رحم و فشار واردشده بر معده، برگشت اسید را آسانتر میکند. بنابراین، سوزش سر دل در بیشتر زنان باردار یک ناراحتی شایع فیزیولوژیک است و معمولاً نشانه وجود مشکل برای جنین نیست.
بااینحال، سوزش یا درد شدید قفسه سینه، بهویژه اگر با تنگی نفس، تعریق، ضعف، درد بازو یا فک همراه باشد، نباید خودکار به رفلاکس نسبت داده شود و نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
سوزش سر دل چیست؟
سوزش سر دل یا Heartburn به احساس سوزش در پشت استخوان جناغ گفته میشود که ممکن است از قسمت بالای شکم شروع شده و تا گلو بالا بیاید. این حالت یکی از علائم رفلاکس معده است.
در حالت طبیعی، عضلهای حلقهمانند به نام اسفنکتر تحتانی مری پس از عبور غذا بسته میشود و مانع ورود اسید معده به مری میشود. اگر این عضله بیش از حد شل شود یا فشار داخل معده افزایش پیدا کند، اسید به سمت بالا حرکت میکند و باعث سوزش، ترش کردن و احساس طعم تلخ یا ترش در دهان میشود.
تفاوت رفلاکس و سوزش سر دل
این دو اصطلاح به یکدیگر مرتبطاند، اما دقیقاً یک معنا ندارند:
- رفلاکس معده: برگشت اسید یا محتویات معده به مری است.
- سوزش سر دل: احساس سوزشی است که در اثر رفلاکس ایجاد میشود.
- بیماری رفلاکس معده به مری یا GERD: حالتی است که رفلاکس بهطور مکرر ایجاد شده و باعث علائم آزاردهنده یا عوارض میشود.
بنابراین، هر فردی که سوزش سر دل دارد ممکن است دچار رفلاکس شده باشد، اما هر سوزش گاهبهگاه به معنای ابتلا به بیماری مزمن رفلاکس نیست.
آیا سوزش سر دل از علائم بارداری است؟
سوزش سر دل میتواند در اوایل بارداری ایجاد شود و در برخی افراد یکی از علائم اولیه تغییرات هورمونی باشد. افزایش پروژسترون میتواند دریچه میان معده و مری را شل کرده و سرعت هضم غذا را کاهش دهد؛ در نتیجه احتمال ترش کردن و سوءهاضمه بیشتر میشود. برخی زنان این علامت را از حدود ماه دوم بارداری تجربه میکنند.
بااینحال، سوزش سر دل بهتنهایی برای تشخیص بارداری کافی نیست. رفلاکس ممکن است بر اثر مصرف غذاهای چرب یا تند، پرخوری، چاقی، استرس، برخی داروها یا سابقه بیماری معده نیز ایجاد شود.
در صورت تأخیر قاعدگی، مطمئنترین روش بررسی بارداری انجام آزمایش بارداری در زمان مناسب و مراجعه به پزشک یا ماما است.
سوزش سر دل در کدام ماه بارداری شروع میشود؟
سوزش معده ممکن است در هر مرحلهای از بارداری بروز کند. برخی زنان آن را در سهماهه اول تجربه میکنند، اما این مشکل معمولاً با پیشرفت بارداری شایعتر و شدیدتر میشود.
سرویس سلامت ملی بریتانیا اعلام کرده است که علائم سوءهاضمه و سوزش سر دل میتوانند در هر زمانی از بارداری ایجاد شوند، اما از حدود هفته دوازدهم به بعد شایعتر هستند. از طرف دیگر، فشار رحم بر معده در سهماهه سوم به بیشترین مقدار میرسد؛ به همین دلیل بسیاری از زنان در ماههای هفتم تا نهم علائم شدیدتری دارند.
سوزش سر دل در سهماهه اول
در اوایل بارداری، علت اصلی معمولاً تغییرات هورمونی است. افزایش پروژسترون عضلات صاف بدن، ازجمله دریچه پایین مری را شل میکند. حرکت غذا در دستگاه گوارش نیز کندتر میشود و محتویات معده مدت بیشتری در آن باقی میمانند.
در این مرحله ممکن است سوزش سر دل همراه با موارد زیر باشد:
- تهوع بارداری
- نفخ
- آروغ زدن
- احساس پری معده
- بیاشتهایی یا حساسیت به بوها
سوزش سر دل در سهماهه دوم
در سهماهه دوم، رحم بزرگتر میشود و بهتدریج فشار بیشتری بر اندامهای شکمی وارد میکند. ممکن است علائم پس از وعدههای حجیم، مصرف غذاهای چرب یا دراز کشیدن بعد از غذا بیشتر شوند.
سوزش سر دل در سهماهه سوم
در ماههای پایانی، رحم بزرگشده فضای کمتری برای معده باقی میگذارد. فشار مکانیکی همراه با شل بودن دریچه مری، برگشت اسید را آسانتر میکند. به همین دلیل احتمال دارد سوزش شبانه، ترش کردن و برگشت غذا به دهان افزایش یابد.
چرا در بارداری سوزش سر دل ایجاد میشود؟
افزایش هورمون پروژسترون
پروژسترون برای حفظ بارداری ضروری است، اما میتواند عضلات صاف بدن را شل کند. یکی از این عضلات، دریچهای است که بین مری و معده قرار دارد. شل شدن این دریچه باعث میشود اسید راحتتر وارد مری شود.
کند شدن فرآیند هضم
تغییرات هورمونی سرعت حرکت غذا در دستگاه گوارش را کاهش میدهند. باقی ماندن طولانیتر غذا در معده میتواند احتمال نفخ، احساس پری، سوءهاضمه و برگشت اسید را افزایش دهد.
فشار رحم در حال رشد بر معده
با رشد جنین، رحم بزرگتر شده و به معده فشار وارد میکند. این فشار بهخصوص پس از خوردن وعدههای حجیم میتواند محتویات معده را به سمت مری هدایت کند.
افزایش فشار داخل شکم
افزایش وزن طبیعی بارداری و محدود شدن فضای شکم نیز ممکن است فشار واردشده بر معده را بیشتر کند. دراز کشیدن، خم شدن یا بلند کردن اجسام بلافاصله پس از غذا میتواند علائم را تشدید کند.
علائم سوزش سر دل در بارداری چیست؟
علائم معمولاً پس از خوردن غذا یا نوشیدنی ظاهر میشوند، اما گاهی ممکن است با تأخیر ایجاد شوند. خم شدن یا دراز کشیدن بعد از غذا نیز میتواند علائم را شدیدتر کند.
علائم رایج عبارتاند از:
- احساس سوزش پشت جناغ سینه
- بالا آمدن سوزش از قفسه سینه به سمت گلو
- ترش کردن
- احساس طعم تلخ یا ترش در دهان
- برگشت غذا یا مایعات به گلو
- آروغ زدن مکرر
- احساس پری یا سنگینی معده
- نفخ شکم
- تهوع
- احساس وجود چیزی در گلو
- تشدید سوزش هنگام خوابیدن یا خم شدن
- سرفه یا گرفتگی صدا، بهویژه در رفلاکس مکرر
چه عواملی سوزش معده در بارداری را تشدید میکنند؟
محرکهای رفلاکس در افراد مختلف متفاوتاند. ممکن است غذایی که برای یک زن باردار مشکلی ایجاد نمیکند، در فرد دیگری باعث سوزش شدید شود.
محرکهای رایج شامل موارد زیر هستند:
- خوردن وعدههای حجیم
- غذاهای چرب و سرخشده
- غذاهای بسیار تند
- شکلات
- قهوه، چای پررنگ و نوشیدنیهای کافئیندار
- نوشابههای گازدار
- مرکبات و آبمیوههای اسیدی
- گوجهفرنگی و سسهای گوجهای
- خوردن غذا نزدیک زمان خواب
- دراز کشیدن بلافاصله بعد از غذا
- خم شدن پس از خوردن غذا
- پوشیدن لباسهای تنگ در ناحیه شکم
- سیگار و دخانیات
- اضطراب و تنش روانی
وزارت بهداشت عربستان، وعدههای بزرگ، غذاهای پرچرب، شکلات، نوشیدنیهای کافئیندار و برخی آبمیوهها را از عوامل تشدیدکننده سوزش سر دل در دوران بارداری معرفی کرده است.
آیا سوزش سر دل در بارداری نشانه جنسیت جنین است؟
خیر. سوزش سر دل معیار علمی قابلاعتمادی برای تعیین دختر یا پسر بودن جنین نیست. علت این علامت عمدتاً تغییرات هورمونی، شل شدن دریچه مری و فشار رحم بر معده است؛ نه جنسیت جنین.
برای تعیین جنسیت باید از روشهای پزشکی مناسب مانند سونوگرافی در زمان توصیهشده استفاده شود. شدت سوزش معده، شکل شکم، نوع ویار و ضربان قلب جنین نمیتوانند جنسیت را با اطمینان مشخص کنند.
آیا سوزش سر دل نشانه پرمو بودن نوزاد است؟
در باورهای عامیانه گفته میشود سوزش شدید معده نشانه پرمو بودن جنین است. حتی اگر در برخی بررسیهای کوچک ارتباط آماری محدودی مشاهده شده باشد، شدت رفلاکس روش پزشکی قابلاعتمادی برای پیشبینی میزان موی نوزاد نیست.
از نظر بالینی، سوزش سر دل در بارداری بر اساس علائم گوارشی ارزیابی و درمان میشود و نمیتوان از آن برای پیشبینی ویژگیهای ظاهری جنین استفاده کرد.
آیا سوزش سر دل برای جنین خطرناک است؟
سوزش سر دل معمولی بهطور مستقیم برای جنین خطرناک نیست. این حالت بیشتر باعث ناراحتی مادر، اختلال خواب، کاهش اشتها یا دشواری در خوردن غذا میشود.
بااینحال، اگر علائم آنقدر شدید باشند که مادر نتواند غذا یا مایعات کافی دریافت کند، وزن کم کند یا دچار استفراغ مداوم شود، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد. درمان نکردن علائم شدید میتواند کیفیت زندگی، تغذیه و خواب مادر را تحتتأثیر قرار دهد.
ارتباط سوزش سر دل و پرهاکلامپسی چیست؟
سوزش سر دل بهتنهایی معمولاً نشانه پرهاکلامپسی یا مسمومیت بارداری نیست. پرهاکلامپسی یک عارضه مهم بارداری است که معمولاً پس از نیمه بارداری ایجاد میشود و با افزایش فشار خون و علائم دیگری همراه است.
گاهی درد قسمت بالای شکم یا زیر دنده راست ممکن است با سوءهاضمه یا سوزش معده اشتباه گرفته شود. در صورت همراهی سوزش یا درد با علائم زیر باید سریعاً با پزشک یا مرکز درمانی تماس گرفت:
- سردرد شدید یا مداوم
- تاری دید، دیدن لکههای نورانی یا کاهش دید
- درد شدید در قسمت بالای شکم یا زیر دنده راست
- تورم ناگهانی صورت، دستها یا پاها
- افزایش ناگهانی وزن
- تهوع یا استفراغ غیرمعمول در نیمه دوم بارداری
- فشار خون بالا
- تنگی نفس
سوزش قفسه سینه بدون علائم دیگر بیشتر با رفلاکس سازگار است، اما وجود نشانههای بالا نیاز به بررسی فوری دارد.
برای سوزش سر دل در بارداری چه بخوریم؟
هیچ برنامه غذایی واحدی برای همه زنان باردار مناسب نیست. بهتر است مواد غذایی مصرفی و زمان بروز علائم ثبت شوند تا محرکهای شخصی مشخص شوند.
غذاهایی که معمولاً بهتر تحمل میشوند عبارتاند از:
- وعدههای کوچک و کمچرب
- برنج ساده
- نان یا غلات ساده
- سبزیجات پخته
- گوشت کمچرب و کاملاً پخته
- سوپهای سبک
- موز یا میوههای غیر اسیدی
- ماست، در صورت نداشتن عدم تحمل لبنیات
- میانوعدههای سبک و کمحجم
شیر یا ماست ممکن است در برخی افراد سوزش را بهطور موقت کاهش دهد، اما لبنیات پرچرب میتواند در برخی دیگر رفلاکس را تشدید کند. بنابراین، پاسخ بدن فرد مهمتر از توصیه عمومی است.
چگونه سوزش سر دل در بارداری را کاهش دهیم؟
وعدههای کوچکتر بخورید
بهجای سه وعده حجیم، غذا را در پنج یا شش وعده کوچکتر مصرف کنید. پر شدن بیش از حد معده احتمال برگشت اسید را افزایش میدهد.
غذا را آرام بخورید
لقمهها را کامل بجوید و برای صرف غذا زمان کافی در نظر بگیرید. سریع غذا خوردن میتواند باعث بلع هوا، نفخ و پر شدن سریع معده شود.
هنگام غذا خوردن صاف بنشینید
نشستن در وضعیت قائم فشار واردشده بر معده را کاهش میدهد. پس از غذا نیز مدتی صاف بمانید و از خم شدن یا دراز کشیدن خودداری کنید.
نزدیک زمان خواب غذا نخورید
بهتر است آخرین وعده اصلی حداقل دو تا سه ساعت پیش از خواب مصرف شود. NHS توصیه میکند تا سه ساعت پیش از خواب غذا نخورید.
بلافاصله بعد از غذا نخوابید
دراز کشیدن حرکت اسید به سمت مری را آسانتر میکند. پس از صرف غذا قدم زدن آرام یا نشستن در حالت قائم مناسبتر است.
سر و شانهها را بالاتر قرار دهید
هنگام خواب، قسمت بالای بدن را کمی بالاتر قرار دهید. تنها گذاشتن چند بالش زیر سر ممکن است گردن را خم کند؛ بهتر است سر و شانهها با هم بالا بیایند یا قسمت بالایی تشک با شیب مناسب قرار گیرد.
به پهلوی چپ بخوابید
خوابیدن به پهلوی چپ ممکن است احتمال برگشت اسید را کاهش دهد. NHS این وضعیت را در کنار بالا آوردن سر و شانهها بهعنوان یکی از راههای کمک به علائم معرفی میکند.
مایعات را بین وعدهها مصرف کنید
نوشیدن حجم زیاد مایعات همراه غذا ممکن است معده را بیش از حد پر کند. بهتر است آب موردنیاز بدن در فاصله میان وعدهها و بهصورت تدریجی مصرف شود.
محرکهای غذایی خود را شناسایی کنید
حذف همه غذاها ضروری نیست. فقط غذاهایی را محدود کنید که بهطور مشخص باعث بروز علائم میشوند. رعایت تنوع غذایی در دوران بارداری اهمیت دارد.
از دخانیات و الکل دوری کنید
سیگار میتواند دریچه پایین مری را شل کرده و رفلاکس را تشدید کند. مصرف دخانیات و الکل در دوران بارداری علاوه بر تشدید سوءهاضمه، خطرات جدی دیگری برای مادر و جنین دارد.
درمان دارویی سوزش معده در بارداری
اگر تغییرات غذایی و سبک زندگی کافی نباشند، پزشک یا ماما ممکن است درمان دارویی را توصیه کند. همه داروهای معده در بارداری مناسب نیستند؛ بنابراین داروهای بدون نسخه نیز نباید خودسرانه مصرف شوند.
آنتیاسیدها
آنتیاسیدها اسید معده را خنثی میکنند و ممکن است برای تسکین کوتاهمدت علائم مناسب باشند. برخی انواع آنها در بارداری قابلاستفادهاند، اما ترکیبات همه محصولات یکسان نیست.
هنگام خرید دارو حتماً بارداری خود را به پزشک یا داروساز اطلاع دهید. همچنین آنتیاسیدها نباید در فاصله کمتر از دو ساعت با مکمل آهن یا اسید فولیک مصرف شوند؛ زیرا ممکن است جذب این مکملها را کاهش دهند.
آلژیناتها
آلژیناتها یک سد فیزیکی روی محتویات معده ایجاد میکنند و مانع برگشت اسید به مری میشوند. این محصولات ممکن است بهتنهایی یا همراه آنتیاسیدها تجویز شوند.
داروهای کاهشدهنده اسید
اگر آنتیاسیدها و آلژیناتها کافی نباشند، پزشک ممکن است دارویی برای کاهش تولید اسید معده تجویز کند. انتخاب دارو، دوز و مدت مصرف باید بر اساس هفته بارداری، شدت علائم و سایر داروهای مصرفی انجام شود.
هیچ دارویی را صرفاً بهدلیل آنکه پیش از بارداری مصرف میکردید، بدون مشورت ادامه ندهید. همچنین داروی تجویزی خود را بدون نظر پزشک قطع نکنید.
درمانهای خانگی سوزش سر دل در بارداری
برخی روشهای ساده ممکن است به کاهش موقت علائم کمک کنند، اما جایگزین بررسی پزشکی در موارد شدید نیستند.
روشهای کمخطرتر عبارتاند از:
- مصرف وعدههای سبک
- نوشیدن تدریجی آب بین وعدهها
- خوردن مقدار کمی ماست کمچرب، در صورت تحمل
- جویدن آدامس بدون قند بعد از غذا
- پرهیز از خوابیدن پس از غذا
- بالا نگه داشتن قسمت بالای بدن هنگام خواب
مصرف خودسرانه جوش شیرین، ترکیبات گیاهی، دمنوشهای ناشناخته یا داروهای سنتی در بارداری توصیه نمیشود. طبیعی بودن یک ماده به معنای بیخطر بودن آن برای مادر و جنین نیست.
برای سوزش سر دل چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر علائم خفیف باشند و با اصلاح سبک زندگی کاهش یابند، معمولاً جای نگرانی وجود ندارد. اما در موارد زیر باید با پزشک، ماما یا داروساز مشورت شود:
- سوزش سر دل مکرر یا شدید است.
- علائم با تغییر رژیم غذایی بهتر نمیشوند.
- سوزش باعث بیدار شدن مکرر از خواب میشود.
- در بلع غذا یا مایعات مشکل دارید.
- هنگام بلع احساس درد میکنید.
- غذا در گلو یا مری گیر میکند.
- دچار کاهش وزن شدهاید.
- سرفه یا گرفتگی صدای مداوم دارید.
- درد یا تورم شکم ایجاد شده است.
- استفراغ مکرر دارید.
- در استفراغ خون دیده میشود.
- مدفوع سیاه و قیری شده است.
این نشانهها ممکن است به بررسی بیشتر برای مشکلاتی غیر از رفلاکس معمول بارداری نیاز داشته باشند.
چه زمانی سوزش قفسه سینه اورژانسی است؟
سوزش سر دل گاهی میتواند با درد قلبی یا مشکلات جدی دیگر اشتباه شود. در صورت بروز موارد زیر فوراً به اورژانس مراجعه کنید:
- درد شدید یا فشارنده قفسه سینه
- انتشار درد به بازو، شانه، پشت، گردن یا فک
- تنگی نفس
- تعریق سرد
- ضعف شدید یا غش
- ضربان قلب غیرطبیعی
- درد ناگهانی که قبلاً تجربه نکردهاید
- درد قفسه سینه همراه با سرفه خونی
- درد قفسه سینه همراه با تورم یا درد یکطرفه ساق پا
بهخصوص اگر پیش از این سابقه سوزش سر دل نداشتهاید، درد جدید قفسه سینه نباید بدون بررسی پزشکی به رفلاکس نسبت داده شود.
آیا سوزش سر دل بعد از زایمان برطرف میشود؟
در بیشتر زنانی که پیش از بارداری سابقه رفلاکس نداشتهاند، علائم پس از تولد نوزاد و کاهش فشار رحم بر معده بهبود پیدا میکنند. سطح هورمونها نیز بهتدریج به حالت قبل بازمیگردد و عملکرد دریچه مری بهتر میشود.
اگر سوزش سر دل پس از زایمان ادامه داشت یا مکرر بود، بهتر است از نظر بیماری رفلاکس معده، التهاب مری و سایر مشکلات گوارشی بررسی شوید.
سؤالات متداول درباره سوزش سر دل در بارداری
آیا سوزش سر دل در هفتههای اول بارداری طبیعی است؟
بله. تغییرات هورمونی میتوانند حتی در سهماهه اول باعث شل شدن دریچه مری و کند شدن هضم شوند. البته سوزش سر دل بهتنهایی اثباتکننده بارداری نیست.
سوزش سر دل در بارداری از چه زمانی بیشتر میشود؟
علائم ممکن است از سهماهه اول شروع شوند، اما معمولاً از هفته دوازدهم به بعد شایعتر شده و در سهماهه سوم بهدلیل افزایش فشار رحم بر معده شدت میگیرند.
آیا ترش کردن در بارداری برای جنین ضرر دارد؟
رفلاکس معمولی مستقیماً به جنین آسیب نمیزند. بااینحال، علائم شدید همراه با کاهش وزن، ناتوانی در غذا خوردن یا استفراغ مکرر باید درمان شوند.
بهترین وضعیت خواب برای کاهش رفلاکس بارداری چیست؟
خوابیدن به پهلوی چپ و بالا نگه داشتن سر و شانهها میتواند از برگشت اسید در زمان خواب جلوگیری کند.
آیا میتوان در بارداری قرص معده مصرف کرد؟
برخی داروهای ضداسید و آلژیناتها در دوران بارداری قابلاستفادهاند، اما همه محصولات مناسب نیستند. پیش از مصرف هر دارو باید با پزشک، ماما یا داروساز مشورت شود.
آیا شیر سوزش سر دل بارداری را خوب میکند؟
شیر کمچرب ممکن است در بعضی افراد تسکین موقت ایجاد کند، اما شیر پرچرب میتواند رفلاکس را تشدید کند. تأثیر آن در افراد مختلف یکسان نیست.
چرا سوزش سر دل شبها بیشتر میشود؟
دراز کشیدن باعث میشود نیروی جاذبه کمتر از برگشت اسید جلوگیری کند. همچنین خوردن شام حجیم یا غذا خوردن نزدیک خواب احتمال رفلاکس شبانه را افزایش میدهد.
آیا سوزش سر دل نشانه زایمان نزدیک است؟
سوزش سر دل علامت قابلاعتمادی برای شروع زایمان نیست. شدت آن در اواخر بارداری معمولاً بهدلیل فشار بیشتر رحم بر معده است. انقباضات منظم، خروج مایع آمنیوتیک، خونریزی یا تغییرات دهانه رحم نشانههای مهمتری برای بررسی شروع زایمان هستند.
نتیجهگیری
سوزش سر دل در بارداری معمولاً نشانه برگشت اسید معده به مری است. افزایش پروژسترون، شل شدن دریچه پایین مری، کند شدن هضم و فشار رحم در حال رشد بر معده، مهمترین علتهای آن هستند. این ناراحتی ممکن است از سهماهه اول آغاز شود، اما اغلب در ماههای پایانی شدت بیشتری پیدا میکند.
خوردن وعدههای کوچک، پرهیز از دراز کشیدن پس از غذا، محدود کردن خوراکیهای محرک، خوابیدن به پهلوی چپ و بالا قرار دادن سر و شانهها میتواند علائم را کاهش دهد. در صورت نیاز به دارو نیز باید محصول مناسب با نظر پزشک، ماما یا داروساز انتخاب شود.
سوزش معمولی اغلب خطرناک نیست؛ اما درد شدید قفسه سینه، مشکل بلع، استفراغ خونی، مدفوع سیاه، کاهش وزن یا همراه شدن علائم با سردرد شدید، تاری دید و درد بالای شکم نیازمند ارزیابی پزشکی است.
تذکر پزشکی: این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا تجویز پزشک نیست.
